Czym karma weterynaryjna różni się od zwykłej w przepisach UE?
W przepisach Unii Europejskiej nie ma pojęcia „karma weterynaryjna”. Rozporządzenie (WE) nr 767/2009 mówi o paszach przeznaczonych do szczególnych potrzeb żywieniowych, czyli takich, które dzięki specjalnemu składowi lub metodzie wytwarzania wyraźnie różnią się od zwykłych pasz.
Szczególne potrzeby żywieniowe dotyczą zwierząt, u których wchłanianie, przyswajanie lub metabolizm są albo mogą być zakłócone, tymczasowo lub trwale. Rozporządzenie zaznacza wprost, że pojęcie to nie obejmuje pasz leczniczych, a karma dietetyczna pozostaje paszą, a nie lekiem.
Karmę z takim przeznaczeniem wolno wprowadzić do obrotu tylko wtedy, gdy jej planowane zastosowanie znajduje się w unijnym wykazie. Wykaz zawiera rozporządzenie Komisji (UE) 2020/354, stosowane od 25 grudnia 2020 r. Określa ono wymagania żywieniowe, gatunek zwierzęcia i obowiązkowe informacje na etykiecie.
Na polskim opakowaniu taka karma jest opisana jako „dietetyczna”, na przykład jako pełnoporcjowa karma dietetyczna. Określenie to przysługuje wyłącznie paszom spełniającym wymagania wykazu. Nazwy wariantów, takie jak renal czy gastrointestinal, są natomiast nazwami handlowymi, a ich typowe znaczenie opisuje przewodnik po nazwach wariantów karm.
Jakie informacje musi mieć karma dietetyczna, a zwykła nie?
Artykuł 18 rozporządzenia 767/2009 dodaje do zwykłych wymogów trzy elementy: słowo „dietetyczna” przy rodzaju karmy, dane wymagane dla danego zastosowania w wykazie oraz wskazanie, że przed zastosowaniem lub przedłużeniem stosowania należy zasięgnąć opinii specjalisty ds. żywienia lub lekarza weterynarii.
Rozporządzenie 2020/354 precyzuje, które dane z wykazu trafiają na opakowanie. W praktyce na etykiecie karmy dietetycznej szuka się elementów zebranych w tabeli.
| Element etykiety | Jak zwykle wygląda | Co z niego wynika |
|---|---|---|
| Rodzaj karmy | „pełnoporcjowa” lub „uzupełniająca” z dopiskiem „dietetyczna” | Karma pełnoporcjowa wystarcza jako dzienna dawka, uzupełniająca wymaga połączenia z inną karmą |
| Szczególna potrzeba żywieniowa | np. „wspomaganie funkcji nerek w przypadku ich chronicznej niewydolności” | Właściwe przeznaczenie karmy, ważniejsze niż nazwa na froncie opakowania |
| Podstawowe właściwości odżywcze | np. białka wysokiej jakości i ograniczony fosfor | Cechy składu, dzięki którym karma spełnia dane przeznaczenie |
| Deklaracje dla przeznaczenia | np. źródła białka, wapń, fosfor, potas, sód | Dane, które producent musi podać, choć na zwykłej karmie nie są obowiązkowe |
| Zalecany okres stosowania | np. „początkowo do 6 miesięcy” | Czas, w którym zwykle powinien zostać osiągnięty cel żywieniowy |
| Zalecenie konsultacji | „Przed użyciem lub przedłużeniem okresu stosowania zaleca się konsultację z lekarzem weterynarii” | Decyzja o rozpoczęciu i przedłużeniu diety należy do lekarza |
Przy części przeznaczeń przepisy wymagają też dodatkowych zdań na etykiecie lub w instrukcji stosowania. Przy karmie wspomagającej nerki jest to informacja, że należy zapewnić w sposób ciągły wodę do picia. Przy karmie rekonwalescencyjnej podawanej przez sondę - dopisek „Podawać pod nadzorem lekarza weterynarii”.
Zalecenie konsultacji występuje w dwóch wersjach. Przy niektórych przeznaczeniach, na przykład przy zaburzeniach trawienia czy wspomaganiu czynności wątroby, wymagana formuła jest krótsza: „Przed użyciem zaleca się konsultację z lekarzem weterynarii”.
Zalecany okres stosowania - liczba, którą łatwo źle odczytać
Według części A załącznika do rozporządzenia 2020/354 zalecany okres stosowania wskazuje czas, w jakim zwykle powinien zostać osiągnięty dany cel żywieniowy. Producent może podać okres dokładniejszy, ale mieszczący się w granicach wyznaczonych w wykazie.
Okres nie jest datą ważności ani terminem, po którym dietę trzeba przerwać. Słowo „początkowo” oraz zalecenie konsultacji przed przedłużeniem stosowania oznaczają, że po tym czasie lekarz weterynarii ocenia efekty i decyduje o dalszym żywieniu.
Przykładowe okresy z wykazu dla psów:
- wspomaganie funkcji nerek - początkowo do 6 miesięcy, a przy czasowej niewydolności nerek od dwóch do czterech tygodni,
- rozpuszczanie kamieni struwitowych - 5-12 tygodni,
- obniżenie nietolerancji składników - 3-8 tygodni, a jeśli objawy zanikają, początkowo do jednego roku,
- wspomaganie czynności wątroby - początkowo do 4 miesięcy,
- redukcja nadmiernej masy ciała - do osiągnięcia docelowej masy ciała i dłużej, jeśli jest to potrzebne do jej utrzymania.
Pełniejsze zestawienie okresów i opis tego, co dzieje się po ich upływie, zawiera tekst o tym, jak długo podaje się dietę weterynaryjną.
Skład karmy weterynaryjnej dla psa - kolejność i nazwy kategorii
Pod nagłówkiem „skład” producent wymienia materiały paszowe w porządku malejącym według masy, liczonej przy zawartości wilgoci w gotowej karmie. Pierwsza pozycja to więc składnik, którego jest najwięcej w karmie w postaci, w jakiej trafia do miski.
W karmie dla psów nazwę konkretnego surowca można zastąpić nazwą kategorii, do której należy, więc w składzie nie zawsze widać, z jakiego mięsa czy zboża pochodzi dany składnik. Jeśli jednak etykieta podkreśla składnik słowami, ilustracją lub symbolem graficznym, musi podać jego nazwę i udział procentowy.
W karmach dietetycznych część informacji o surowcach wymusza wykaz. Przy obniżaniu nietolerancji składników producent deklaruje źródła białka i węglowodanów, a przepisy zalecają ograniczenie głównych źródeł białka do trzech. Przy karmie wspomagającej nerki lub wątrobę trzeba podać źródła białka.
Dla psa na diecie eliminacyjnej ta część etykiety ma szczególne znaczenie, bo pozwala ustalić, z jakimi białkami zwierzę miało już kontakt. Dlatego na wizytę warto zabrać zdjęcia składu wszystkich karm i przysmaków podawanych wcześniej.
Składniki analityczne: procenty w karmie i w suchej masie
Pełnoporcjowa karma dla psów musi podawać cztery składniki analityczne: białko surowe, oleje i tłuszcze surowe, włókno surowe oraz popiół surowy. Wilgotność jest obowiązkowa wtedy, gdy przekracza 14%. Wartość energetyczna nie należy do danych obowiązkowych.
W karmie dietetycznej dochodzą deklaracje przypisane do przeznaczenia. Różnicę dobrze widać na przykładzie karmy wspomagającej nerki.
| Informacja | Zwykła karma pełnoporcjowa | Karma dietetyczna wspomagająca nerki |
|---|---|---|
| Białko surowe, oleje i tłuszcze surowe, włókno surowe, popiół surowy | obowiązkowo | obowiązkowo |
| Wilgotność | gdy przekracza 14% | gdy przekracza 14% |
| Źródła białka | nie jest wymagane | obowiązkowo |
| Wapń, fosfor, potas, sód | nie jest wymagane | obowiązkowo |
| Niezbędne kwasy tłuszczowe | nie jest wymagane | jeżeli zostały dodane |
Procenty na etykiecie odnoszą się do masy karmy w postaci, w jakiej jest sprzedawana, czyli razem z wodą. Aby porównać karmy o różnej wilgotności, przelicza się je na suchą masę: wartość procentową dzieli się przez udział suchej masy (100 minus wilgotność) i mnoży przez 100.
Jak wygląda skład karmy weterynaryjnej dla psa po takim przeliczeniu, pokazuje sucha karma nerkowa z linii Brit Veterinary Diet. Według producenta ma ona 14% białka surowego i 0,25% fosforu przy 10% wilgotności, co w suchej masie daje około 15,6% białka i 0,28% fosforu.
Rachunek ma szczególne znaczenie przy zestawianiu puszki z granulatem, bo puszka zawiera dużo więcej wody. Różnice między obiema formami opisuje porównanie karmy mokrej i suchej.
Progi z wykazu, na przykład do 5 g fosforu na kilogram karmy nerkowej, podano dla karmy o wilgotności 12% i określonej wartości energetycznej. Bezpośrednie zestawienie z liczbą z etykiety jest więc tylko przybliżone. Rolę tego pierwiastka wyjaśnia tekst o tym, ile fosforu dopuszcza dieta nerkowa.
Dodatki, numer partii i dane producenta
Pod nagłówkiem „dodatki” wymienia się z nazwy i z dodaną ilością przede wszystkim te dodatki, dla których ustalono maksymalną zawartość w paszy. Konserwanty, przeciwutleniacze i barwniki wystarczy podać jako grupę funkcjonalną, bez nazwy konkretnej substancji.
Ilość podana przy dodatku to ilość dodana. Całkowita zawartość danego składnika może być wyższa, bo część pochodzi z surowców. Dlatego w karmach dietetycznych niektóre substancje, na przykład miedź w karmie wątrobowej, deklaruje się jako zawartość ogółem w składnikach analitycznych.
Pozostałe obowiązkowe dane to między innymi:
- gatunek lub kategoria zwierzęcia, dla którego przeznaczona jest karma,
- instrukcja prawidłowego stosowania, określająca cel, do jakiego karma służy,
- numer partii i minimalny okres przechowywania: „najlepiej wykorzystać przed” z miesiącem albo „wykorzystać przed” z dniem przy karmach łatwo psujących się,
- nazwa i adres podmiotu odpowiedzialnego za etykietowanie oraz numer zatwierdzenia zakładu, jeśli jest dostępny,
- ilość netto,
- bezpłatny numer telefonu lub inny sposób kontaktu, przez który można uzyskać informacje o dodatkach i surowcach podanych jako kategorie.
Minimalny okres przechowywania to w przepisach czas, w którym przy właściwym przechowywaniu podmiot odpowiedzialny za etykietę zapewnia zachowanie deklarowanych wartości. W karmie dietetycznej chodzi więc także o zawartość składników, na których opiera się jej przeznaczenie.
Instrukcja żywienia z tabelą dawek odpowiada na pytanie, ile karmy podać psu o danej masie ciała. Dla psa chorego jest to punkt wyjścia, który lekarz weterynarii może skorygować, na przykład przy niedowadze, nadwadze albo równoczesnym podawaniu innej karmy.
Na co uważać przy czytaniu opakowania?
Rozporządzenie 767/2009 zabrania etykiecie każdej karmy twierdzenia, że zapobiega chorobie, leczy ją albo prowadzi do jej wyleczenia. Karma dietetyczna wspomaga żywieniowo określoną funkcję organizmu, ale nie zastępuje leczenia prowadzonego przez lekarza weterynarii.
Zakazane jest też przypisywanie karmie szczególnego przeznaczenia z wykazu, jeśli nie spełnia ona wymagań tego wpisu. Sygnałami ostrzegawczymi są więc:
- hasła sugerujące wsparcie chorego narządu bez słowa „dietetyczna” i bez wpisanego przeznaczenia - taka karma nie jest karmą dietetyczną w rozumieniu przepisów,
- brak zalecanego okresu stosowania na karmie przedstawianej jako weterynaryjna,
- brak zalecenia konsultacji z lekarzem weterynarii,
- obietnice wyleczenia lub działania leczniczego.
Warto też zwrócić uwagę na gatunek, bo wymagania dla psów i kotów są w wykazie różne. Karma nerkowa dla psów może mieć do 5 g fosforu i do 220 g białka surowego na kilogram, a wersja dla kotów odpowiednio do 6,5 g i 320 g.
Z tego powodu karmy dietetycznej przeznaczonej dla kota nie podaje się psu, nawet jeśli oba zwierzęta chorują na tę samą chorobę.
Dopiski w rodzaju „bez zbóż” czy „naturalne składniki” nie mówią nic o przeznaczeniu karmy. O tym, czy karma odpowiada chorobie psa, decyduje wpisana na etykiecie szczególna potrzeba żywieniowa i zgodność z nią całego składu.
Osobnej uwagi wymaga karma dietetyczna uzupełniająca. Nie wystarcza ona jako jedyne pożywienie, dlatego przepisy wymagają, by instrukcja zawierała wskazówki, jak zbilansować z nią dzienną dawkę. Przykładem jest karma na ostre zaburzenia wchłaniania jelitowego, przewidziana na 1-7 dni.
Zdarzają się też karmy przeznaczone do kilku celów jednocześnie, na przykład dla psa z chorobą nerek i chorobą stawów. Według rozporządzenia 2020/354 taka karma musi spełniać wymagania wszystkich odpowiednich wpisów, a na etykiecie powinny się znaleźć dane dla każdego z przeznaczeń.
Etykieta jako materiał na wizytę u lekarza
Najwięcej pożytku z etykiety jest wtedy, gdy trafia ona do lekarza weterynarii razem z informacją, jak karma jest podawana. Przed wizytą warto sfotografować przód opakowania, skład, składniki analityczne i instrukcję żywienia.
Listę pytań, które warto zadać przy omawianiu diety, zawiera tekst o przygotowaniu do rozmowy o żywieniu psa. Lekarz porównuje przeznaczenie karmy z rozpoznaniem, a składniki analityczne z potrzebami konkretnego psa, także wtedy, gdy pies choruje na kilka schorzeń jednocześnie.
Zasady żywienia przy chorobach nerek, w tym wybór karmy, opisuje osobno poradnik o diecie przy chorych nerkach.
Kiedy do weterynarza: przed rozpoczęciem karmy dietetycznej, przed przedłużeniem jej stosowania poza okres podany na etykiecie oraz zawsze, gdy w czasie diety pojawiają się wymioty, biegunka, odmowa jedzenia albo nasilenie objawów choroby, z powodu której karmę zalecono.
W skrócie: najpierw przeznaczenie i słowo „dietetyczna”, potem zalecany okres i zalecenie konsultacji, dalej skład, składniki analityczne przeliczone na suchą masę i dodatki. Nazwa handlowa jest tylko skrótem, a wiążące jest przeznaczenie wpisane zgodnie z unijnym wykazem.
