Na jakiej podstawie IRIS ustala etap choroby
System IRIS stosuje się u psów, u których przewlekła choroba nerek została już rozpoznana i jest stabilna. Etap ustala się przede wszystkim na podstawie stężenia kreatyniny i SDMA we krwi. Uzupełnieniem są podetapy: białkomocz i ciśnienie tętnicze.
Zanim etap zostanie ustalony, IRIS zaleca odstawienie, o ile to możliwe, leków szkodzących nerkom oraz wykluczenie chorób, które można leczyć, takich jak odmiedniczkowe zapalenie nerek czy niedrożność moczowodu. Dopiero u psa w stabilnym stanie wynik badań dobrze opisuje faktyczną wydolność nerek.
Białkomocz ocenia się stosunkiem białka do kreatyniny w moczu, czyli UPC. Według podręcznika Merck u psów wynik poniżej 0,2 oznacza brak białkomoczu, wynik 0,2-0,5 wartość graniczną, a wynik powyżej 0,5 białkomocz.
Drugim podetapem jest ciśnienie skurczowe. Merck podaje, że wartość poniżej 140 mm Hg uznaje się za prawidłową, 140-159 mm Hg za stan przednadciśnieniowy, 160-179 mm Hg za nadciśnienie, a 180 mm Hg i więcej za ciężkie nadciśnienie.
Z ciśnieniem wiąże się pytanie o sól w diecie. IRIS zaznacza, że brakuje dowodów, by samo ograniczenie sodu obniżało ciśnienie. Jeśli lekarz zmniejsza sód w karmie, robi to stopniowo i łączy z leczeniem farmakologicznym.
Od etapu i podetapu zależą konkretne decyzje żywieniowe. Ogólne zasady, na których opiera się karma nerkowa i jej skład, pozostają te same. Zmienia się moment wprowadzenia diety i to, jak dużo uwagi wymagają apetyt oraz nawodnienie.
Etapy przewlekłej choroby nerek u psa a zmiany w misce
IRIS wskazuje, że w 1. i 2. etapie objawów spoza nerek jest niewiele, a leczenie skupia się na spowalnianiu choroby. Od 3. etapu objawy narastają, a w 4. etapie na pierwszy plan wysuwa się jakość życia psa.
| Etap IRIS | Co zwykle się dzieje | Żywienie według zaleceń IRIS 2026 |
|---|---|---|
| 1 | mocz bywa słabiej zagęszczony, objawy są rzadkie | świeża woda zawsze dostępna; przy potwierdzonym białkomoczu (UPC powyżej 0,5) karma nerkowa |
| 2 | często pierwszym objawem jest większe pragnienie i częstsze oddawanie moczu | rozważenie karmy nerkowej, najlepiej zanim pojawi się brak apetytu |
| 3 | coraz częstsze odwodnienie, nudności, wymioty, niedokrwistość, zakwaszenie organizmu | karma nerkowa; korekta zakwaszenia po ustabilizowaniu psa na diecie |
| 4 | wiele objawów, ryzyko niedożywienia białkowo-kalorycznego | karma nerkowa, nasilone zapobieganie niedożywieniu i odwodnieniu, rozważenie sondy |
Obraz psów w 3. etapie bywa bardzo różny: od braku objawów po wyraźne dolegliwości. IRIS zaznacza, że działania spowalniające chorobę z 1. i 2. etapu nadal obowiązują, a dochodzą do nich zabiegi poprawiające samopoczucie.
W 4. etapie IRIS wymienia też dializę i przeszczep nerki jako opcje do rozważenia.
Podręcznik Merck zaleca dietę nerkową psom od 2. etapu wzwyż. Zwierzęta karmione taką dietą żyją według niego dłużej, a przełom mocznicowy pojawia się u nich później niż u karmionych zwykłą karmą.
Wzmożone pragnienie i częstsze oddawanie moczu pojawiają się według Merck zwykle w 1. lub 2. etapie, gdy nerki straciły już około dwóch trzecich nefronów. Te objawy są często pierwszym sygnałem dla opiekuna.
Ile białka potrzebuje pies z chorymi nerkami?
Białko w diecie nerkowej jest ograniczone, ale nie wyeliminowane. IRIS w materiałach dla opiekunów pisze o umiarkowanej ilości białka wysokiej jakości. Jego ilość ma pozwolić utrzymać masę ciała i dobrą sierść, ale nie przekraczać potrzeb.
Idealna ilość białka wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji, dlatego lekarz dopasowuje ją do konkretnego psa. Inaczej wygląda sytuacja psa z białkomoczem, inaczej psa, który traci mięśnie i je coraz mniej:
- przy białkomoczu IRIS zaleca karmę nerkową na każdym etapie, razem z lekami dobranymi przez lekarza,
- przy wyraźnej utracie mięśni IRIS sugeruje ocenę etapu na podstawie SDMA zamiast kreatyniny,
- przy spadku apetytu ważniejsze od proporcji składników staje się to, by pies zjadał potrzebną ilość kalorii.
Przy białkomoczu IRIS stawia za cel możliwie najniższe UPC osiągalne bez szkody dla psa. U wielu psów z pierwotną chorobą kłębuszków nerkowych wynik poniżej 0,5 jest nieosiągalny, dlatego celem staje się obniżenie UPC o połowę względem wartości wyjściowej.
Samodzielne ograniczanie białka w domowym jedzeniu, bez kontroli lekarza, jest ryzykowne. IRIS uznaje diety domowe za rozwiązanie dalekie od ideału, bo trudno je dobrze zbilansować.
Masa ciała i mięśnie pod stałą kontrolą
W późniejszych etapach psy są szczególnie narażone na brak apetytu, chudnięcie i wyniszczenie. Podręcznik Merck zaleca regularną kontrolę tego, ile pies zjada, a także ważenie i ocenę kondycji ciała oraz umięśnienia.
W praktyce przydaje się zeszyt lub aplikacja, w której zapisuje się masę ciała i zjedzone porcje. Otłuszczenie ocenia się według skali kondycji ciała BCS, a umięśnienie według osobnej oceny, którą wykonuje lekarz.
Tempo postępu choroby jest bardzo różne. IRIS w materiałach dla opiekunów zaznacza, że przy dobrym prowadzeniu niektóre psy żyją z przewlekłą chorobą nerek kilka lat. Kontrola masy ciała i apetytu jest stałym elementem takiego prowadzenia.
Gdy pies je za mało, lekarz może włączyć leki przeciwwymiotne i pobudzające apetyt. Jeśli to nie wystarcza, IRIS zaleca rozważenie sondy dojelitowej, przez którą podaje się też wodę.
Codzienne sposoby zachęcania do jedzenia zebrano w tekście o tym, co robić, gdy pies z chorobą nerek traci apetyt.
Nawodnienie na każdym etapie
Chore nerki słabiej zagęszczają mocz, więc pies traci z nim więcej wody. IRIS zaleca stały dostęp do świeżej wody już od 1. etapu. W 3. i 4. etapie część psów potrzebuje dodatkowo płynów podawanych regularnie według zaleceń lekarza, czasem przez opiekuna w domu.
Szczególnie groźne są epizody, w których pies traci płyny, na przykład przez wymioty lub biegunkę. IRIS zaleca wtedy szybkie wyrównanie odwodnienia płynami podawanymi dożylnie lub podskórnie, już od 1. etapu choroby.
Podręcznik Merck wymienia proste sposoby zwiększenia ilości wody w diecie:
- karma mokra zamiast suchej lub obok niej,
- kilka miejsc ze świeżą wodą w domu,
- dolewanie do karmy wody lub bulionu o niskiej zawartości sodu.
Według Merck nie każdy pies z podwyższonymi wskaźnikami nerkowymi wymaga płynów podawanych podskórnie. Zwykle potrzebują ich zwierzęta w późniejszych etapach albo te, które same nie wypijają wystarczająco dużo.
IRIS przestrzega, by nigdy nie ograniczać psu z chorobą nerek dostępu do wody, nawet jeśli często oddaje mocz. Ograniczenie picia nie oszczędza nerek, a może doprowadzić do odwodnienia.
Badania kontrolne a korekty diety
Dieta nerkowa nie jest ustalana raz na zawsze. Lekarz kontroluje fosfor, ciśnienie, białkomocz i masę ciała, a wyniki decydują o kolejnych krokach.
IRIS w materiałach dla opiekunów zaleca coroczne badania starszych psów. Lekarz śledzi zmiany kreatyniny i SDMA w czasie. SDMA może rosnąć wcześniej niż kreatynina, a zdolność zagęszczania moczu bywa zaburzona jeszcze przed zmianą obu wskaźników.
Według podręcznika Merck, jeśli ograniczenie fosforu w diecie nie normalizuje jego stężenia we krwi w ciągu 2-3 miesięcy, dołącza się środki wiążące fosforany, podawane z posiłkami. Wartości docelowe opisuje tekst o tym, jak kontroluje się fosfor w misce.
Kontrolowany jest też potas. Merck zaznacza, że jego stężenie u psów z chorobą nerek bywa niskie, prawidłowe albo lekko podwyższone, zależnie od odżywienia, innych chorób i przyjmowanych leków. Od wyniku zależy, czy karma i leczenie wymagają korekty.
U części psów w 3. i 4. etapie pojawia się kwasica metaboliczna. IRIS zaleca, by jej korektę rozważać dopiero po ustabilizowaniu psa na wybranej karmie nerkowej.
Karmę nerkową stosuje się długotrwale, zwykle do końca życia psa. Zasady dotyczące czasu stosowania diet leczniczych przybliża tekst o tym, jak długo podaje się karmę weterynaryjną.
Kiedy do weterynarza: pilnie, gdy pies z chorobą nerek wymiotuje, przestaje jeść, jest osłabiony lub odwodniony. Kontroli wymaga też każdy wyraźny spadek masy ciała i nagła zmiana ilości wypijanej wody.
