Dlaczego samo hasło „choroba wątroby” nie wystarcza do ułożenia diety
Objawy chorób wątroby u psa bywają mało charakterystyczne. Merck Veterinary Manual wymienia przy przewlekłym zapaleniu wątroby brak apetytu, nudności, wymioty i biegunkę, a także apatię, osłabienie, utratę masy ciała oraz wzmożone pragnienie. Żółtaczka i wodobrzusze pojawiają się zwykle później.
Według podręcznika najwcześniejszym sygnałem przewlekłego zapalenia wątroby jest często utrzymujący się lub nawracający wzrost aktywności enzymów: ALT, AST, ALP i GGT. Ostateczne rozpoznanie wymaga jednak biopsji wątroby, w której ocenia się rodzaj zapalenia, włóknienie oraz nagromadzenie miedzi lub żelaza.
Od wyniku zależy, czy dieta ma ograniczać miedź, białko czy tłuszcz. Ogólne zasady dotyczące składu opisuje tekst o tym, jak wygląda wybór karmy przy chorej wątrobie, a znaczenie samych wyników krwi - artykuł o tym, co oznaczają nieprawidłowe wyniki ALT i ALP.
Przewlekłe zapalenie wątroby: białka nie ogranicza się bez powodu
U większości psów z przewlekłym zapaleniem wątroby w chwili rozpoznania białka się nie ogranicza. Merck Veterinary Manual zwraca uwagę, że chory organizm może go potrzebować więcej do naprawy tkanek. Celem jest dodatni bilans azotowy i zachowanie masy mięśniowej.
Dieta ma być lekkostrawna, smaczna, kaloryczna i podawana w mniejszych, częstszych porcjach. Energię oblicza się dla prawidłowej masy ciała, a nową karmę wprowadza stopniowo. Przy słabym apetycie liczy się każdy zjedzony posiłek, dlatego smakowitość ma praktyczne znaczenie.
Tłuszczu przy tej chorobie zwykle się nie ogranicza. Masę ciała i kondycję kontroluje się przy kolejnych wizytach, a w ocenie pomaga ocena kondycji w skali BCS, bo porcje po ustabilizowaniu stanu często wymagają korekty.
Rasa nie przesądza o przyczynie zapalenia
Przewlekłe zapalenie wątroby ma różne podłoże, a od niego zależy dieta. Merck Veterinary Manual opisuje u labradorów retrieverów zarówno postać związaną z gromadzeniem miedzi, jak i pierwotne zapalenie o podłożu immunologicznym.
U dobermanów od dawna znane jest idiopatyczne zapalenie immunologiczne, głównie u suk w średnim wieku, choć u części psów znaczenie ma też zatrzymywanie miedzi.
U west highland white terierów miedź często gromadzi się w wątrobie, ale nie każdy taki pies choruje na zapalenie. Według podręcznika jej ilość osiąga szczyt około 6. miesiąca życia i potem może się zmniejszać.
Dieta z ograniczeniem miedzi nie wynika więc z samej rasy, tylko z wyniku biopsji. Podręcznik podkreśla, że barwienie wycinka na miedź trzeba zestawić z ilościowym pomiarem jej zawartości, bo samo barwienie może prowadzić do błędnej interpretacji.
Dieta jako część leczenia
Żywienie jest jednym z elementów postępowania. Zależnie od przyczyny lekarz może zastosować leczenie wiążące miedź, kwas ursodeoksycholowy, przeciwutleniacze, a leki immunosupresyjne dopiero po wykluczeniu przyczyn zakaźnych i toksycznych. Aktywność choroby ocenia się zwykle na podstawie ALT, a pełną remisję czasem potwierdza dopiero kontrolna biopsja.
Hepatopatia miedziowa: mniej miedzi, nie mniej białka
Według Merck Veterinary Manual gromadzenie miedzi stało się w Ameryce Północnej główną przyczyną przewlekłego zapalenia wątroby u psów, co podręcznik wiąże ze zmianą źródeł miedzi w karmach około 1997 roku. Zaznacza też, że żadna rasa nie jest od tego problemu wolna.
Wśród ras szczególnie narażonych podręcznik wymienia:
- bedlington teriery,
- labradory retrievery,
- dobermany,
- dalmatyńczyki,
- west highland white teriery,
- welsh corgi i keeshondy.
U labradorów z wyraźnym nadmiarem miedzi połączenie leczenia wiążącego miedź z ograniczeniem jej podaży w jedzeniu i wodzie może doprowadzić do całkowitej remisji. Jedynymi karmami o wiarygodnie obniżonej zawartości miedzi są obecnie weterynaryjne diety wątrobowe.
Takie diety mają zwykle mniej białka, niż potrzebuje pies bez encefalopatii. Merck Veterinary Manual opisuje w tej sytuacji zwiększenie podaży białka z produktów ubogich w miedź, na przykład białego mięsa kurczaka. Szczegóły zawiera tekst o tym, ile miedzi może zawierać karma.
Encefalopatia wątrobowa i przeciek wrotno-systemowy: ile i jakiego białka
Przy przecieku wrotno-systemowym część krwi z jelit omija wątrobę, więc amoniak powstający przy trawieniu białka nie jest w niej właściwie usuwany. Może to prowadzić do encefalopatii wątrobowej, czyli zaburzeń pracy mózgu. W tej grupie psów białko modyfikuje się najczęściej.
Ograniczenie białka jest uzasadnione, gdy:
- lekarz podejrzewa encefalopatię wątrobową,
- w moczu pojawiają się kryształy moczanu amonu, a pies ma podejrzenie niewydolności wątroby,
- badania obrazowe potwierdzają przeciek wrotno-systemowy.
Ilość białka nie jest ustalona raz na zawsze. Lekarz zaczyna od umiarkowanego ograniczenia, a potem stopniowo zwiększa ilość białka, obserwując zachowanie psa i wyniki badań moczu. Merck Veterinary Manual opisuje pobieranie trzech próbek: rano, 4-8 godzin po posiłku i późnym wieczorem.
Zbyt mocne ograniczenie także szkodzi. Podręcznik zwraca uwagę, że masa mięśniowa działa jak przejściowy bufor chroniący przed toksycznym działaniem amoniaku, więc utrata mięśni u psa z encefalopatią osłabia tę ochronę.
Znaczenie ma pochodzenie białka. Weterynaryjne karmy wątrobowe nie opierają się na czerwonym mięsie ani rybach, a u psów z epizodami encefalopatii zależnymi od białka najlepiej sprawdzają się białka mleczne i sojowe, np. twarożek, jogurt czy tofu.
Tłuszcz: choroby dróg żółciowych i mukocele pęcherzyka żółciowego
Ograniczanie tłuszczu przy chorobach wątroby zwykle nie jest potrzebne. Większość psów trawi go prawidłowo, a dostarcza on niezbędnych kwasów tłuszczowych i umożliwia wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Wyjątki dotyczą głównie dróg żółciowych. Przy przewlekłej niedrożności zewnątrzwątrobowych dróg żółciowych lub zaniku przewodzików żółciowych trawienie tłuszczu bywa zaburzone i lekarz może zmienić jego ilość w diecie.
Zaburzony odpływ żółci utrudnia też wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Merck Veterinary Manual zaleca podanie witaminy K każdemu zwierzęciu z żółtaczką i podejrzeniem choroby wątroby jak najwcześniej, przed zabiegami inwazyjnymi.
Przy przewlekłej niedrożności dróg żółciowych podręcznik opisuje też wodorozpuszczalną postać witaminy E jako możliwą alternatywę. Preparat i ilość dobiera lekarz.
Osobną grupą są psy z mukocele, czyli nagromadzeniem gęstej, śluzowej żółci w pęcherzyku żółciowym. Merck Veterinary Manual podaje, że częściej dotyczy to owczarków szetlandzkich, sznaucerów miniaturowych i cocker spanieli. U owczarków szetlandzkich i części innych chorych psów opisano mutację genu ABCB4.
Wśród czynników ryzyka podręcznik wymienia hiperlipidemię, czyli podwyższony poziom tłuszczów we krwi, oraz choroby hormonalne: nadczynność kory nadnerczy, niedoczynność tarczycy i cukrzycę. Te schorzenia lekarz rozpoznaje i leczy osobno.
Podręcznik ostrzega, że u psów z hiperlipidemią dieta o ograniczonym białku i wysokiej zawartości tłuszczu może szkodzić. U psa z czynnikami ryzyka rozwijające się mukocele może szybko narastać po rozpoczęciu leczenia glikokortykosteroidami lub diety bogatotłuszczowej, dlatego wybór karmy wymaga tu szczególnej ostrożności.
Hiperlipidemia towarzyszy też m.in. zapaleniu trzustki. Zasady żywienia w tej chorobie opisuje tekst o tym, jak wygląda dieta niskotłuszczowa przy zapaleniu trzustki.
Zestawienie: dieta przy chorobach wątroby u psa
| Rozpoznanie | Białko | Miedź | Tłuszcz |
|---|---|---|---|
| Przewlekłe zapalenie wątroby bez encefalopatii | bez ograniczania, dobrze strawne | ograniczenie tylko przy nadmiarze w wątrobie | bez ograniczania |
| Hepatopatia miedziowa | często więcej niż w samej karmie wątrobowej, z produktów ubogich w miedź | wyraźnie ograniczona, także w wodzie | zwykle bez ograniczania |
| Encefalopatia wątrobowa, przeciek wrotno-systemowy | ograniczone na start, potem zwiększane; nabiał, soja, białe mięso drobiu | ograniczenie tylko przy nadmiarze w wątrobie | zwykle bez ograniczania |
| Przewlekła niedrożność dróg żółciowych | ustala lekarz | ograniczenie tylko przy nadmiarze w wątrobie | możliwa korekta ilości |
| Mukocele z hiperlipidemią | bez diet niskobiałkowych bogatych w tłuszcz | ograniczenie tylko przy nadmiarze w wątrobie | ostrożnie z dietą bogatotłuszczową |
Przy wodobrzuszu, czyli płynie w jamie brzusznej, Merck Veterinary Manual zaleca dodatkowo ograniczenie sodu w diecie. Przy encefalopatii wątrobowej podstawą jest modyfikacja białka, a o połączeniu kilku ograniczeń naraz decyduje lekarz prowadzący.
Kiedy do weterynarza: pilnej wizyty wymaga pies, u którego pojawia się żółte zabarwienie skóry, dziąseł lub białek oczu, powiększenie obwodu brzucha, uporczywe wymioty, brak apetytu albo nagłe zmiany zachowania. W zaawansowanej chorobie wątroby mogą wystąpić także zaburzenia krzepnięcia i encefalopatia wątrobowa.
